Biểu tình ở Iran leo thang với việc phong tỏa internet và chính phủ phải đối mặt với áp lực quốc tế

Iran đang phải đối mặt với một trong những làn sóng bất ổn xã hội lớn nhất trong những năm gần đây, với các cuộc biểu tình lan rộng đến hơn 100 thành phố ở tất cả 31 tỉnh của đất nước. Để đối phó với sự leo thang của các hành vi đã kéo dài 12 ngày liên tiếp, chính phủ đã thực hiện lệnh cắt internet gần như hoàn toàn, cô lập người dân và gây khó khăn cho việc liên lạc trong và ngoài nước. Các cuộc biểu tình, bắt đầu từ các vấn đề kinh tế, đã phát triển thành một phong trào với sự chỉ trích chính trị mạnh mẽ đối với chế độ, dẫn đến xung đột bạo lực với lực lượng an ninh.

Cuộc khủng hoảng bắt đầu vào ngày 28 tháng 12 năm 2025, gây ra bởi sự mất giá nghiêm trọng của đồng nội tệ, đồng Rial và lạm phát phi mã ảnh hưởng đến sức mua của người dân. Nguyên nhân là một cuộc đình công của các thương nhân ở Grand Bazaar của Tehran, cuộc đình công này nhanh chóng nhận được sự ủng hộ ở các vùng khác của đất nước. Tình hình đã thu hút sự chú ý của quốc tế, với việc cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa sẽ đáp trả mạnh mẽ nếu cuộc đàn áp chống lại dân thường ngày càng gia tăng.

Việc gián đoạn truy cập Internet đã được xác nhận bởi các tổ chức giám sát kỹ thuật số, ghi nhận lưu lượng dữ liệu giảm hơn 90% kể từ 8 giờ tối theo giờ địa phương. Biện pháp này ảnh hưởng đến cả mạng di động và mạng cố định, rõ ràng là nhằm mục đích phá vỡ việc tổ chức các cuộc biểu tình mới và kiểm soát luồng thông tin về cuộc đàn áp khiến hàng chục người thiệt mạng và hàng nghìn người bị giam giữ.

Khủng hoảng kinh tế là ngòi nổ cho các cuộc biểu tình

Nền kinh tế Iran đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi việc tái áp đặt các biện pháp trừng phạt quốc tế liên quan đến chương trình hạt nhân của nước này, khiến đồng rial mất giá nhanh chóng lên mức kỷ lục. Tình trạng này đã dẫn đến một vòng xoáy lạm phát, khiến một bộ phận lớn người dân không thể tiếp cận được những mặt hàng tiêu dùng cơ bản như thực phẩm và nhiên liệu. Việc mất sức mua và sự bất ổn về kinh tế là những chất xúc tác chính cho sự khởi đầu của các cuộc biểu tình, bắt đầu trên cơ sở ngành và nhanh chóng lan rộng. Việc đóng cửa các khu chợ ở các thành phố chiến lược như Tehran, Tabriz, Isfahan và Mashhad đã giáng một đòn mạnh mẽ mang tính biểu tượng và thực tế, vì những trung tâm thương mại lịch sử này là trung tâm của nền kinh tế địa phương và là thước đo cho sự bất mãn của người dân.

Sự bất mãn, ban đầu tập trung ở giới thương nhân và người lao động tự do, sau đó đã lan sang các tầng lớp khác trong xã hội. Các cuộc đình công ở các thị trường truyền thống lan sang các lĩnh vực khác, chẳng hạn như vận tải và dịch vụ, làm tê liệt một phần hoạt động kinh tế ở một số khu vực. Người biểu tình bắt đầu bày tỏ sự thất vọng không chỉ với tình hình mà còn với cách quản lý nền kinh tế của chính phủ, vốn đang phải đối mặt với một cuộc suy thoái được dự đoán trước. Các chương trình nghị sự, trước đây chỉ giới hạn ở các vấn đề tài chính, đã được mở rộng để bao gồm những chỉ trích trực tiếp đối với giới lãnh đạo chính trị của đất nước, phản ánh sự bất mãn tiềm ẩn sâu sắc hơn và mang tính cơ cấu hơn.

Sự mở rộng các hành vi và đàn áp trên toàn quốc

Những gì bắt đầu như một loạt các hành động địa phương nhanh chóng trở thành một phong trào toàn quốc, lan tới ít nhất 111 thành phố, từ các đô thị lớn đến các vùng nông thôn, thể hiện tính chất lan rộng của sự bất mãn. Tại Mashhad, quê hương của lãnh đạo tối cao Ali Khamenei, hàng nghìn người đã xuống đường trung tâm, một cử chỉ thách thức đáng kể. Tại Tehran, các cuộc biểu tình đã lan rộng sang một số khu vực lân cận, với sự tham gia đông đảo của các tài xế liên tục bấm còi ủng hộ người biểu tình. Cuộc huy động cũng lan đến môi trường học thuật, với việc sinh viên từ 36 trường đại học tổ chức các hành động và hô vang các khẩu hiệu chống lại hệ thống chính trị. Phản ứng của chính quyền rất cứng rắn và có tính phối hợp. Lực lượng an ninh đã được huy động trên quy mô lớn để giải tán đám đông, sử dụng hơi cay và trong một số trường hợp được ghi nhận là cả đạn thật. Các tổ chức nhân quyền theo dõi tình hình báo cáo số người chết ít nhất là 45 người kể từ khi các cuộc biểu tình bắt đầu, trong đó có 8 trẻ vị thành niên, trong đó ngày 7 tháng 1 là ngày có nhiều người chết nhất với 13 người thiệt mạng. Hơn nữa, hơn hai nghìn người đã bị bắt ở các tỉnh khác nhau, và có báo cáo về việc các bệnh viện bị đặc vụ tràn vào để giam giữ những người biểu tình bị thương, vi phạm nghiêm trọng các quy tắc quốc tế.

Mất điện kỹ thuật số như một công cụ kiểm soát

Quyết định cắt quyền truy cập internet trên toàn quốc là một chiến lược đã được chính phủ Iran sử dụng trong thời kỳ khủng hoảng để bịt miệng những người bất đồng chính kiến. Biện pháp này chủ yếu nhằm mục đích ngăn chặn những người biểu tình phối hợp thông qua các ứng dụng nhắn tin và mạng xã hội, bên cạnh việc ngăn chặn việc phổ biến hình ảnh và video về cuộc đàn áp đến phần còn lại của thế giới.

Việc ngừng hoạt động đột ngột và toàn diện, ảnh hưởng đến các nhà khai thác điện thoại và nhà cung cấp Internet chính. Chiến thuật cô lập kỹ thuật số này biến đất nước thành một “hộp đen”, nơi việc xác minh thông tin về vi phạm nhân quyền trở nên vô cùng khó khăn đối với báo chí và các tổ chức quốc tế, làm tăng tính dễ bị tổn thương của người dân.

Phản ứng từ chính phủ và cộng đồng quốc tế

Đối mặt với tình trạng bạo lực leo thang, Tổng thống Masoud Pezeshkian đã công khai kêu gọi lực lượng an ninh hành động “kiềm chế tối đa”. Trong tuyên bố của mình, ông thừa nhận những khó khăn kinh tế mà người dân phải đối mặt và hứa sẽ mở các kênh đối thoại để lắng nghe nhu cầu của họ.

Tuy nhiên, lập trường này trái ngược với các hoạt động ngăn chặn vẫn tiếp tục diễn ra tại hiện trường. Chính quyền chế độ đã tìm cách phân biệt những gì họ coi là “các cuộc biểu tình hợp pháp” với “các hành động đe dọa trật tự công cộng”, một lối hùng biện biện minh cho việc đàn áp các nhóm được coi là cực đoan hơn.

Ở bên ngoài, tuyên bố của Donald Trump đã có tác động mạnh mẽ. Cựu tổng thống Mỹ tuyên bố rằng Hoa Kỳ sẽ đáp trả bằng vũ lực nếu chính phủ Iran tiến hành “đàn áp chết người dân thường”, làm gia tăng căng thẳng địa chính trị. Chính quyền Iran gọi bài phát biểu này là sự can thiệp không thể chấp nhận được vào công việc nội bộ.

Hồ sơ đa dạng của người biểu tình

Làn sóng phản đối hiện nay nổi bật vì sự đa dạng của những người tham gia. Các thương gia, những người bắt đầu phong trào, đã đóng cửa các cửa hàng của họ ở khoảng 50 thành phố, chứng tỏ khả năng phục hồi kinh tế liên tục.

Sinh viên đại học mang đến một khía cạnh chính trị hóa hơn cho các hành động, tổ chức các cuộc biểu tình trong khuôn viên trường và nêu ra các vấn đề liên quan đến quyền tự do ngôn luận và dân quyền.

Các tài xế và lao động phi chính thức cũng tụ tập rất đông, bày tỏ những khó khăn mà họ gặp phải hàng ngày trong việc đảm bảo sinh kế cho gia đình mình.

Sự tham gia của phụ nữ rất đáng chú ý ở một số thành phố, tiếp tục vai trò lãnh đạo mà phụ nữ Iran đã đảm nhận trong các cuộc vận động gần đây vì quyền và tự do lớn hơn.

Số dư nạn nhân và vụ bắt giữ

Các tổ chức độc lập, chẳng hạn như Tổ chức Nhân quyền Iran của Na Uy, giám sát chặt chẽ số lượng nạn nhân. Số dư cập nhật chỉ ra 45 thường dân thiệt mạng, nhưng con số có thể cao hơn do những khó khăn trong liên lạc do mất internet.

Hàng trăm người bị thương trong các cuộc đụng độ, khiến hệ thống y tế địa phương bị quá tải. Hơn hai nghìn vụ bắt giữ bao gồm các nhà hoạt động, nhà báo và công dân bình thường, tạo ra mối quan ngại lớn trong các nhóm nhân quyền về cách đối xử với tù nhân.

Kịch bản không chắc chắn

Bất chấp bộ máy đàn áp mạnh mẽ và sự cô lập kỹ thuật số, những lời kêu gọi thực hiện các hành động mới vẫn tiếp tục được lan truyền thông qua các phương tiện thay thế. Tình hình vẫn căng thẳng và khó lường, lực lượng an ninh duy trì sự hiện diện công khai tại các điểm chiến lược ở các thành phố chính, trong khi người dân phản kháng giữa cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị chưa từng có.