Elias 2-24 b ma poniżej miliona lat i bije rekord w kosmosie

Międzynarodowy zespół astronomów potwierdził istnienie najmłodszego znanego globu pozasłonecznego, który otrzymał oznaczenie Elias 2-24 b. Obiekt uformował się poniżej miliona lat temu, a jego masa dorównuje parametrom Jowisza. Ciało niebieskie znajduje się w odległości 450 lat świetlnych od Ziemi i wciąż spoczywa wewnątrz gęstej materii pyłowo-gazowej.
Nazwa nowego globu nawiązuje bezpośrednio do gwiazdy centralnej Elias 2-24, skatalogowanej po raz pierwszy przez astronoma J. H. Eliasa podczas badania młodych struktur gwiezdnych. Oznaczenie to stosuje się powszechnie w międzynarodowych rejestrach astrofizycznych.
Szczegółowy opis obserwacji ukazał się na łamach czasopisma naukowego The Astrophysical Journal Letters. Dotychczasowy rekord wieku należał do czterech ciał niebieskich liczących ponad 5 milionów lat, zidentyfikowanych w układach PDS 70 oraz WISPIT 2. Nowe znalezisko znacząco przesuwa granicę detekcji młodych obiektów.
Dotychczasowe założenia astrofizyczne wskazywały, że gazowy gigant potrzebuje około 5 milionów lat na uformowanie się w odległości równej dystansowi Jowisza od Słońca. W peryferyjnych rejonach dysku tempo akumulacji materii powinno być według tych teorii jeszcze wolniejsze.
Młody glob Elias 2-24 b okrąża swoją macierzystą gwiazdę w odległości 55 razy większej niż dystans dzielący Ziemię od Słońca. Wiek obiektu nie przekracza miliona lat, co stanowi anomalię dla współczesnych modeli kondensacji materii. Zebrane pomiary zmuszają badaczy do zrewidowania tempa formowania się gazowych olbrzymów.
Lucas Cieza z chilijskiego Uniwersytetu Diego Portales zaznaczył w komunikacie agencji NASA, że dotychczasowe teorie miały już problem z wyjaśnieniem powstania poprzednich rekordzistów. Naukowiec zwrócił uwagę na braki w obecnych symulacjach ewolucji układów planetarnych.
Nowe ustalenia zakończyły trwające dekadę dyskusje nad naturą pierścieni zaobserwowanych wokół gwiazdy Elias 2-24. Radioteleskop ALMA działający na pustyni Atakama w Chile zarejestrował wyraźną przerwę w strukturze dysku protoplanetarnego. Pomiary te dostarczyły dowodu na istnienie pustej przestrzeni wewnątrz pierścienia.
Bardzo Duży Teleskop należący do Europejskiego Obserwatorium Południowego odnotował słabe źródło światła w miejscu wskazanym przez wcześniejsze analizy. Optyka instrumentu ujawniła sygnał bezpośrednio w wyczyszczonym z pyłu kanale.
Andrea Bernardi z Uniwersytetu Diego Portales przeanalizował archiwalne dane dotyczące siedmiu gwiazd z Obserwatorium W. M. Kecka na Hawajach. Wszystkie te obiekty wykazywały luki w materii, które sugerowały trwający proces narodzin ciał niebieskich. Badacz porównał zebrane parametry pod kątem obecności nieznanych planet.
Zespół badawczy wykorzystał koronograf, który zasłonił oślepiający blask gwiazdy centralnej. Metoda ta umożliwiła zarejestrowanie nikłego promieniowania docierającego bezpośrednio z głębi szczeliny w otaczającym pyle.
Astronomowie potwierdzili realność obiektu dzięki zestawieniu danych pomiarowych zebranych w 2018 oraz 2020 roku. Obliczenia parametrów ruchu orbitalnego wykluczyły zakłócenia aparatury oraz obecność przypadkowej gwiazdy tła. Wyniki jednoznacznie wskazały na orbitujące ciało niebieskie.
Bernardi podkreślił, że planety powinny znajdować się dokładnie wewnątrz przerw w dysku, ponieważ same tworzą te puste przestrzenie podczas ruchu. Odkrycie Elias 2-24 b nastąpiło właśnie w takim rejonie.
Aparatura naziemna mierzy się z pyłem dysków protoplanetarnych
Gwiazdy powstają wewnątrz chłodnych obłoków molekularnych złożonych głównie z gazu i pyłu. Pozostały materiał tworzy spłaszczony wirujący pierścień, w którym cząstki powoli łączą się w większe skupiska. Krążące bryły wygaszają ruch drobnej materii i stopniowo oczyszczają swoją trasę wokół środka układu.
Standardowe programy poszukiwawcze bazują na metodzie tranzytu, rejestrującej okresowe spadki jasności tarczy gwiezdnej. Ta technika faworyzuje jednak dojrzałe obiekty krążące bardzo blisko gwiazd centralnych.
Trudność w prowadzeniu bezpośrednich obserwacji przez gęstą materię gazową sprawia, że zdecydowana większość spośród niemal sześciu tysięcy znanych globów pozasłonecznych to obiekty liczące miliardy lat, które krążą bardzo blisko swoich gwiazd macierzystych, uniemożliwiając tym samym weryfikację modeli powstawania gazowych olbrzymów w odległych rejonach układów gwiezdnych. Gruba warstwa pyłu skutecznie blokuje promieniowanie optyczne w młodych formacjach. Brak danych bezpośrednich ogranicza weryfikację wiedzy o początkach układów gwiezdnych.
Cieza wyjaśnił, że galaktyka bezustannie tworzy nowe gwiazdy i planety na różnych etapach ich rozwoju. Ograniczenia techniczne współczesnych teleskopów uniemożliwiają jednak powszechną rejestrację tych zjawisk.
Zarejestrowanie Elias 2-24 b dostarczyło fizycznych dowodów na temat wczesnych stadiów ewolucji planetarnej. Pomiary te pozwalają astronomom rekonstruować procesy, które kształtowały Układ Słoneczny miliardy lat temu. Uzyskane dane stanowią punkt odniesienia dla kolejnych symulacji komputerowych.
Bernardi wskazał, że ostateczny sukces zależał od równoległego wykorzystania niezależnych instrumentów optycznych w różnych okresach obserwacyjnych. Dopiero zestawienie tych zbiorów danych przyniosło pewność naukową.
Kolejne obserwacje ułatwi Kosmiczny Teleskop Nancy Grace Roman, budowany przez inżynierów z agencji NASA. Instrument ten filtruje blask gwiazd. Zastosowany w nim nowoczesny koronograf pozwoli rejestrować planety o wielkości Jowisza na orbitach położonych znacznie bliżej gwiazdy.
Cieza podsumował, że rozwój obecnych systemów obserwacyjnych pozwala rejestrować powstawanie ciał niebieskich w czasie rzeczywistym. Nowe projekty skupią się na przeszukiwaniu wewnętrznych stref dysków protoplanetarnych.






